Ostre zapalenie oskrzelików u niemowląt. Objawy i leczenie

Ostre zapalenie oskrzelików to najczęstsza poważna infekcja dolnych dróg oddechowych u niemowląt i małych dzieci w pierwszych dwóch latach życia. Większość przypadków ma łagodny przebieg i kończy się wyzdrowieniem w warunkach domowych, ale część niemowląt wymaga hospitalizacji. Warto wiedzieć, jak objawia się zapalenie oskrzelików, kiedy jechać na izbę przyjęć i czego spodziewać się w trakcie choroby.

Czym jest zapalenie oskrzelików i co je wywołuje?

Zapalenie oskrzelików to choroba zapalna obejmująca oskrzeliki – najmniejsze rozgałęzienia drzewa oskrzelowego, łączące oskrzela z pęcherzykami płucnymi. Do zapalenia oskrzelików dochodzi wskutek zakażenia wirusowego, które powoduje stan zapalny i obrzęk nabłonka wyściełającego oskrzeliki, gromadzenie się wydzieliny oraz zwężenie ich światła. Utrudnia to przepływ powietrza do płuc i wywołuje charakterystyczne objawy oddechowe.

Zapalenie oskrzelików najczęściej wywołuje wirus RS (RSV – respiratory syncytial virus). Wirus RS odpowiada za około 50–80% wszystkich przypadków zapalenia oskrzelików u niemowląt i małych dzieci. Pozostałe przypadki powodują inne wirusy, między innymi rinowirusy, adenowirusy, wirusy grypy i paragrypy. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową podczas kichania lub kaszlu osoby chorej albo przez kontakt z zakażonymi powierzchniami i przeniesienie wirusa do oczu, nosa lub ust.

Szczyt zachorowań na zapalenie oskrzelików przypada na jesień i zimę. Po zakażeniu RSV organizm nie wytwarza trwałej odporności, co oznacza, że dziecko może chorować wielokrotnie. Kolejne zakażenia RSV przebiegają jednak zazwyczaj łagodniej.

Zapalenie oskrzeli a zapalenie oskrzelików – czym się różnią?

Zapalenie oskrzeli i zapalenie oskrzelików to dwie różne choroby układu oddechowego, choć ich nazwy brzmią podobnie. Zapalenie oskrzeli dotyczy większych dróg oddechowych i częściej występuje u starszych dzieci oraz dorosłych. Głównym objawem jest kaszel, czasem z odkrztuszaniem wydzieliny, a przebieg choroby zazwyczaj jest łagodniejszy.

Zapalenie oskrzelików obejmuje natomiast najmniejsze drogi oddechowe i najczęściej rozwija się u niemowląt. Obrzęk oraz zalegająca wydzielina łatwo zwężają światło oskrzelików, co może powodować duszność, świsty i problemy z oddychaniem. To właśnie dlatego zapalenie oskrzelików częściej wymaga obserwacji lekarskiej, a czasem także hospitalizacji.

Kto najczęściej choruje? Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu

Zapalenie oskrzelików u dzieci dotyczy głównie niemowląt poniżej 12. miesiąca życia – im młodsze dziecko, tym większe ryzyko ciężkiego przebiegu choroby i hospitalizacji. Niemowlęta poniżej 3. miesiąca życia są szczególnie narażone na niewydolność oddechową i wymagają uważnej obserwacji.

Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu zapalenia oskrzelików to wcześniactwo, wrodzone wady serca, przewlekłe choroby układu oddechowego, niska masa urodzeniowa, niedobory odporności oraz ekspozycja na dym tytoniowy. Niemowlęta narażone na dym tytoniowy chorują częściej i ciężej, ponieważ dym uszkadza nabłonek dróg oddechowych i osłabia naturalne mechanizmy obronne organizmu. Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest uczęszczanie do żłobka lub kontakt z rodzeństwem w wieku szkolnym, które może być źródłem zakażenia.

Objawy zapalenia oskrzelików u niemowląt

Zapalenie oskrzelików rozwija się stopniowo. Objawy zwykle nasilają się etapami. Pierwsze 2–3 dni przypominają typową infekcję górnych dróg oddechowych:

• katar i wydzielina spływająca po tylnej ścianie gardła,
• łagodna gorączka,
• suchy kaszel,
• pogorszone samopoczucie i drażliwość.

Następnie infekcja obejmuje dolne drogi oddechowe i pojawiają się objawy charakterystyczne dla zapalenia oskrzelików:

• przyspieszone oddychanie – liczba oddechów powyżej 60 na minutę u niemowlęcia to sygnał alarmowy,
• świszczący oddech, czasem słyszalny bez stetoskopu,
• duszność,
• kaszel suchy lub mokry,
• praca dodatkowych mięśni oddechowych – widoczne zapadanie się przestrzeni między żebrami przy wdechu,
• poruszanie skrzydełkami nosa,
• trudności z karmieniem – niemowlę ssie słabiej lub odmawia jedzenia, ponieważ oddychanie wymaga dużego wysiłku.

Przebieg choroby trwa zazwyczaj od 2 do 3 tygodni. Kaszel ustępuje najwolniej i może utrzymywać się jeszcze przez kilkanaście dni po poprawie stanu ogólnego dziecka.

Rozpoznanie ostrego zapalenia oskrzelików

Rozpoznanie ostrego zapalenia oskrzelików jest kliniczne – lekarz stawia je na podstawie wywiadu i badania fizykalnego. W typowych przypadkach nie są konieczne dodatkowe badania. W badaniu osłuchowym lekarz może stwierdzić świsty i trzeszczenia.

Badania dodatkowe wykonuje się w wybranych sytuacjach:

• RTG klatki piersiowej – nie jest rutynowo zalecane; wykonuje się je przy wątpliwościach diagnostycznych lub podejrzeniu powikłań, takich jak zapalenie płuc,
• badania laboratoryjne – nie są standardowo wskazane w niepowikłanym zapaleniu oskrzelików; przy hospitalizacji lekarz może zlecić morfologię lub parametry zapalne,
• szybki test na RSV – dostępny w niektórych oddziałach, pomocny przy ciężkim przebiegu lub wątpliwościach diagnostycznych,
• oznaczenie saturacji krwi – wykonywane przy objawach duszności w celu oceny wydolności oddechowej dziecka.

Sprawdź również: Krztusiec: https://niebieskiepudelko.pl/krztusiec-koklusz-objawy-powiklania-badania-i-leczenie-u-dzieci/

Leczenie zapalenia oskrzelików u niemowląt

;
Leczenie zapalenia oskrzelików jest objawowe – nie istnieje skuteczny lek przeciwwirusowy stosowany rutynowo w tej chorobie. Antybiotyki nie są wskazane, ponieważ zapalenie oskrzelików wywołują wirusy, a nie bakterie. Wyjątkiem jest potwierdzone nadkażenie bakteryjne.

Leczenie w domu obejmuje przede wszystkim odpowiednie nawadnianie dziecka i dbanie o drożność dróg oddechowych. Pomocne jest odsysanie wydzieliny z nosa przed karmieniem oraz utrzymywanie odpowiedniej wilgotności powietrza. W czasie czuwania można układać dziecko w lekko uniesionej pozycji, co czasem ułatwia oddychanie. Karmienia warto podzielić na mniejsze porcje podawane częściej, żeby zmniejszyć wysiłek związany ze ssaniem. Leki przeciwgorączkowe podaje się przy gorączce powyżej 38,5°C zgodnie z dawkowaniem dostosowanym do wieku i masy ciała dziecka.

Hospitalizacja jest konieczna, gdy niemowlę ma wyraźną duszność i pracę dodatkowych mięśni oddechowych, oddycha z częstością powyżej 60–70 oddechów na minutę, ma sinicę lub bladość, odmawia karmienia i wykazuje objawy odwodnienia albo znajduje się w złym stanie ogólnym. W szpitalu stosuje się tlenoterapię, nawadnianie dożylne lub przez sondę oraz monitorowanie saturacji krwi. Do szpitala trafia jedynie niewielki odsetek dzieci z zapaleniem oskrzelików – większość przechodzi chorobę w domu.

Zarostowe zapalenie oskrzelików – rzadkie, ale poważne powikłanie

Zarostowe zapalenie oskrzelików to rzadkie, ale poważne powikłanie, które może wystąpić po ciężkim zakażeniu wirusowym lub bakteryjnym. W przebiegu tej choroby dochodzi do trwałego bliznowacenia i zamykania się światła oskrzelików, co prowadzi do przewlekłych problemów oddechowych, rozstrzeni oskrzeli i nieodwracalnego uszkodzenia płuc. Zarostowe zapalenie oskrzelików u dzieci i niemowląt występuje znacznie rzadziej niż postać ostra i wymaga specjalistycznej opieki pneumonologicznej.

Kiedy natychmiast jechać do lekarza lub na izbę przyjęć?

Rodzice powinni niezwłocznie skontaktować się z lekarzem lub udać się na izbę przyjęć, gdy:

• niemowlę oddycha bardzo szybko lub z wyraźnym wysiłkiem,
• pojawia się sinica warg lub paznokci,
• dziecko jest apatyczne i trudno je wybudzić,
• od kilku godzin nie je i nie moczy pieluch,
• duszność nasila się mimo leczenia w domu.

Zapalenie oskrzelików u niemowląt poniżej 3. miesiąca życia zawsze wymaga konsultacji lekarskiej, nawet jeśli przebieg początkowo wydaje się łagodny.

Co robić, aby uniknąć zachorowania na zapalenie oskrzelików u dzieci?

Całkowite zapobieganie zachorowaniom na zapalenie oskrzelików nie jest możliwe, ale można istotnie zmniejszyć ryzyko zakażenia i ciężkiego przebiegu choroby.

Higiena rąk i otoczenia. Wirus RS przenosi się drogą kropelkową i przez kontakt z zakażonymi powierzchniami. Regularne mycie rąk – szczególnie przed kontaktem z niemowlęciem – oraz dezynfekcja przedmiotów dotykanych przez chore osoby zmniejszają ryzyko przeniesienia zakażenia.

Ograniczenie kontaktów w szczycie sezonu. Jesienią i zimą warto unikać przebywania z niemowlęciem w zatłoczonych miejscach i ograniczyć wizyty osób z objawami infekcji górnych dróg oddechowych. Starsze rodzeństwo uczęszczające do żłobka lub przedszkola często stanowi źródło zakażenia – w okresie choroby warto zachować ostrożność przy kontakcie z niemowlęciem.

Karmienie piersią. Mleko mamy zawiera przeciwciała i czynniki immunologiczne, które wspierają niedojrzały układ oddechowy niemowlęcia i zmniejszają ryzyko ciężkiego przebiegu infekcji wirusowych, w tym zakażenia RSV.

Eliminacja dymu tytoniowego. Niemowlęta eksponowane na dym tytoniowy – zarówno biernie, jak i przez tzw. third-hand smoke, czyli dym osadzony na ubraniach i przedmiotach – chorują częściej i ciężej. Zakaz palenia w mieszkaniu i w pobliżu dziecka to jeden z najważniejszych czynników ochronnych.

Profilaktyka farmakologiczna u niemowląt wysokiego ryzyka. Niemowlęta z grupy wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu zakażenia RSV – wcześniaki, dzieci z wadami serca lub przewlekłymi chorobami układu oddechowego – mogą być objęte profilaktyką paliwizumabem, czyli przeciwciałem monoklonalnym skierowanym przeciwko wirusowi RS. Decyzję o profilaktyce podejmuje lekarz na podstawie wskazań klinicznych. Od 2024 roku dostępna jest również szczepionka dla kobiet w ciąży, która zapewnia ochronę noworodkowi przez przeciwciała przekazywane przez łożysko – warto zapytać o nią lekarza prowadzącego ciążę.

Bibliografia:

Nhs.uk, https://www.nhs.uk/conditions/bronchiolitis/

Mayoclinic.org, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/bronchiolitis/symptoms-causes/syc-20351565