Odra u dzieci – objawy i leczenie oraz możliwe powikłania

Odra to ostra, wysoce zakaźna choroba wirusowa, którą przez wiele lat uważano za niemal wyeliminowaną dzięki powszechnym szczepieniom ochronnym. W ostatnich latach liczba zachorowań ponownie jednak wzrasta, co przypomina, że odra nadal stanowi realne zagrożenie – szczególnie dla niemowląt, małych dzieci oraz osób niezaszczepionych. Wyjaśniamy, czym jest odra, jakie są jej pierwsze objawy, jak przebiega choroba oraz dlaczego jej powikłania mogą być bardzo niebezpieczne.

Czym jest odra? Jedna z najbardziej zakaźnych chorób wirusowych

Odra to choroba wysoce zakaźna wywoływana przez wirusa odry należącego do rodziny Paramyxoviridae. Jest uznawana za jedną z najbardziej zakaźnych chorób wirusowych. Do zakażenia może dojść nawet podczas krótkiego kontaktu z osobą chorą. Wirus przenosi się drogą kropelkową oraz drogą powietrzną (aerozolową) i może utrzymywać się w powietrzu oraz na powierzchniach przez około dwie godziny po opuszczeniu pomieszczenia przez chorego.

Po wniknięciu do organizmu wirus atakuje przede wszystkim drogi oddechowe oraz układ odpornościowy. Charakterystyczną cechą odry jest przejściowe, ale znaczne osłabienie odporności, które może utrzymywać się jeszcze przez wiele tygodni, a nawet miesięcy po ustąpieniu objawów. W tym czasie dziecko jest bardziej podatne na inne infekcje.

Pierwsze objawy odry u dzieci

Pierwsze objawy odry pojawiają się zwykle po 10–12 dniach od zakażenia. Początkowo choroba przypomina ciężką infekcję wirusową górnych dróg oddechowych, dlatego rozpoznanie na tym etapie bywa trudne.

Faza prodromalna

Pierwsza faza choroby trwa zazwyczaj od 3 do 4 dni. W tym czasie pojawiają się:

• wysoka gorączka, często przekraczająca 39–40°C,
• silny kaszel,
• katar,
• kichanie,
• zapalenie spojówek z zaczerwienieniem oczu, łzawieniem i światłowstrętem,
• osłabienie,
• brak apetytu,
• złe samopoczucie.

Bardzo charakterystycznym objawem odry są plamki Koplika. Są to drobne, białawe lub niebieskawe plamki otoczone czerwoną obwódką, widoczne na błonie śluzowej policzków, najczęściej naprzeciwko zębów trzonowych. Pojawiają się jeszcze przed wysypką i są jedną z najbardziej charakterystycznych cech tej choroby.

Wysypka

Po około 3–4 dniach od wystąpienia pierwszych objawów pojawia się typowa wysypka odrowa. Początkowo widoczna jest za uszami i na twarzy, następnie stopniowo obejmuje szyję, tułów oraz kończyny.

Wysypka ma charakter plamisto-grudkowy, a jej poszczególne elementy często zlewają się ze sobą. W momencie pojawienia się zmian skórnych gorączka zwykle osiąga najwyższe wartości, a następnie stopniowo zaczyna się obniżać. Po kilku dniach wysypka ciemnieje, blednie i ustępuje w tej samej kolejności, w jakiej się pojawiła, pozostawiając czasami delikatne złuszczanie naskórka.

Zobacz również: Ospa u niemowlaka: https://niebieskiepudelko.pl/ospa-u-niemowlaka/

Jak przebiega odra u dzieci?

Przebieg odry zależy od wieku dziecka, jego stanu odżywienia oraz sprawności układu odpornościowego. U części dzieci choroba przebiega bez poważniejszych powikłań, jednak u najmłodszych pacjentów może mieć ciężki przebieg wymagający hospitalizacji.

Większe ryzyko ciężkiego przebiegu dotyczy przede wszystkim:

• niemowląt i dzieci poniżej 5. roku życia,
• dzieci z niedożywieniem, zwłaszcza z niedoborem witaminy A,
• dzieci z obniżoną odpornością, między innymi leczonych onkologicznie, po przeszczepach lub z wrodzonymi niedoborami odporności,
• kobiet w ciąży.

Choć artykuł dotyczy dzieci, warto pamiętać, że odra u osób dorosłych również często przebiega ciężko i wiąże się z większym ryzykiem powikłań niż u starszych dzieci.

Powikłania odry – dlaczego choroba jest tak niebezpieczna?

Choć wiele osób kojarzy odrę głównie z gorączką i wysypką, największym zagrożeniem są jej powikłania. Mogą one dotyczyć niemal każdego narządu i układu, a ich ryzyko jest najwyższe u niemowląt, małych dzieci, osób z obniżoną odpornością oraz pacjentów niedożywionych.

Zapalenie ucha środkowego należy do najczęstszych powikłań odry u dzieci. Zwykle rozwija się w wyniku wtórnego zakażenia bakteryjnego i może prowadzić do trwałego pogorszenia słuchu.

Zapalenie płuc to najczęstsza przyczyna ciężkiego przebiegu choroby i zgonów związanych z odrą. Może być wywołane bezpośrednio przez wirusa odry lub przez bakterie, które wykorzystują osłabienie odporności po zakażeniu.

Ostre zapalenie mózgu występuje rzadziej – szacuje się, że rozwija się u około jednej osoby na tysiąc chorych. Może pozostawić trwałe następstwa neurologiczne, takie jak padaczka, zaburzenia rozwoju, niedowłady czy trudności z nauką.

Jednym z najcięższych, choć bardzo rzadkich powikłań, jest podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE). Choroba rozwija się zwykle po 7–10 latach od przechorowania odry i dotyczy przede wszystkim osób, które zachorowały we wczesnym dzieciństwie, zwłaszcza przed ukończeniem 2. roku życia. SSPE prowadzi do postępującego uszkodzenia mózgu i niestety kończy się śmiercią.

Do innych możliwych powikłań należą:

• biegunka i odwodnienie, szczególnie niebezpieczne u niemowląt,
• zapalenie krtani i oskrzeli,
• zapalenie spojówek z możliwością uszkodzenia rogówki, zwłaszcza u dzieci z niedoborem witaminy A,
• wtórne zakażenia bakteryjne wynikające z osłabienia odporności.

Warto pamiętać, że po przebyciu odry układ odpornościowy potrzebuje czasu na pełną regenerację. Przez kilka tygodni lub nawet miesięcy dziecko może częściej chorować na inne infekcje wirusowe i bakteryjne.

Diagnostyka i leczenie odry u dzieci

Rozpoznanie odry opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym. Lekarz bierze pod uwagę charakterystyczne objawy, takie jak wysoka gorączka, kaszel, katar, zapalenie spojówek, plamki Koplika oraz typową wysypkę rozprzestrzeniającą się od twarzy w kierunku tułowia i kończyn.

Jeżeli istnieją wątpliwości diagnostyczne lub konieczne jest potwierdzenie zakażenia, wykonuje się badania laboratoryjne. Najczęściej wykorzystuje się oznaczenie przeciwciał IgM we krwi oraz badanie metodą PCR z wymazu z gardła lub nosogardzieli, a niekiedy również z próbki moczu.

Odra jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłoszenia. Oznacza to, że lekarz, który podejrzewa lub rozpoznaje zachorowanie, ma obowiązek zgłosić ten fakt do właściwej stacji sanitarno-epidemiologicznej.

Nie istnieje lek, który zwalcza wirusa odry. Leczenie ma charakter objawowy i polega przede wszystkim na łagodzeniu dolegliwości oraz zapobieganiu powikłaniom.

W leczeniu stosuje się między innymi:

• leki przeciwgorączkowe, takie jak paracetamol lub ibuprofen, odpowiednio dobrane do wieku dziecka,
• odpowiednie nawodnienie organizmu, a w cięższych przypadkach płyny podawane dożylnie,
• odpoczynek i pozostawanie w domu do czasu ustąpienia zakaźności,
• suplementację witaminą A – zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), szczególnie u dzieci z ciężkim przebiegiem choroby lub niedoborami żywieniowymi,
• antybiotyki wyłącznie wtedy, gdy dojdzie do wtórnego zakażenia bakteryjnego, na przykład zapalenia płuc lub zapalenia ucha środkowego.

Ważne! Dzieciom chorującym na odrę nie należy podawać kwasu acetylosalicylowego (aspiryny), ponieważ zwiększa on ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a – rzadkiego, ale bardzo groźnego powikłania prowadzącego do uszkodzenia wątroby i mózgu.

Profilaktyka – szczepienia ochronne

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania odrze są szczepienia ochronne. W Polsce stosowana jest szczepionka MMR, która chroni jednocześnie przed odrą, świnką i różyczką. Jest ona dostępna bezpłatnie w ramach Programu Szczepień Ochronnych.

Obowiązujący schemat szczepień obejmuje podanie:

• pierwszej dawki między 13. a 15. miesiącem życia,
• drugiej dawki w 6. roku życia.

Podanie dwóch dawek szczepionki zapewnia bardzo wysoką skuteczność ochrony przed zachorowaniem. Szacuje się, że odporność uzyskuje ponad 97% zaszczepionych osób. Jeżeli mimo szczepienia dojdzie do zakażenia, choroba zwykle przebiega znacznie łagodniej i zdecydowanie rzadziej prowadzi do groźnych powikłań.

Kiedy zgłosić się z dzieckiem do lekarza lub szpitala?

Każde dziecko z podejrzeniem odry powinno zostać zbadane przez lekarza. Nie należy jednak zgłaszać się bez wcześniejszego kontaktu telefonicznego z przychodnią, ponieważ odra jest chorobą bardzo zakaźną. Personel medyczny poinformuje rodziców, jak bezpiecznie zorganizować wizytę i ograniczyć ryzyko zakażenia innych pacjentów.

Pilna konsultacja lekarska lub wezwanie pomocy medycznej są konieczne, jeśli u dziecka wystąpią:

• trudności z oddychaniem lub nasilająca się duszność,
• bardzo wysoka gorączka, która nie obniża się mimo stosowania leków przeciwgorączkowych,
• drgawki,
• zaburzenia świadomości, nadmierna senność lub problemy z wybudzeniem,
• silny ból głowy, sztywność karku lub nawracające wymioty,
• objawy odwodnienia, takie jak brak łez podczas płaczu, bardzo mała ilość oddawanego moczu, suche usta czy wyraźna apatia,
• pogorszenie stanu dziecka po okresie pozornej poprawy.

Szczególnej uwagi wymagają niemowlęta, dzieci z obniżoną odpornością oraz mali pacjenci z chorobami przewlekłymi. W ich przypadku nawet pozornie łagodny początek odry może szybko przekształcić się w ciężki przebieg wymagający leczenia szpitalnego.

Bibliografia:

Nhs.uk, https://www.nhs.uk/conditions/measles/

Cdc.gov, https://www.cdc.gov/measles/about/index.html

Who.int, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/measles